Hubyar Ocağı Örneğinde Modernite Sonrası İnanç Yapılanmasında Değişimler ve Ritüel Aktarımı

Özet

Alevi ocak yapılanmaları, tarihsel olarak erksiz (interregnum) ya da merkezi otoritenin sınırlı kaldığı toplumsal bağlamlarda, inanç sisteminin iç dinamikleriyle uyumlu biçimde gelişmiştir. Genel Alevi toplumsal yapısını oluşturan ve görece özerk bir örgütlenme sergileyen bu ocaklar, cemaat temelli alt yapılar (congregations) olarak değerlendirilebilir. Doğrudan misyonerlik amacı taşımayan ama topluluk içi istikrar ve düzen sağlama olanakları sunan bu yapılanmalar, Anadolu’da en az 13. yüzyıldan bu yana varlıklarını sürdürmektedir. Bölgesel ve kapalı yapılarıyla bu ocaklar, diğer din ve inançların baskı ve saldırılarına karşı kendilerini korumayı ve kitlelerini günümüze taşımayı başarmışlardır.

Orta Çağ koşullarında istikrarlı ve başarılı olan, merkezî idareye karşı paralel bir yönetim biçimi de barındıran bu yapılanma, modernite sonrası gelişen koşullarda yaşam olanağını yitirmiştir. Ülkenin hızla sanayileşmesi ve buna bağlı kitlesel göç, Alevileri coğrafi ve toplumsal izolasyondan çözmüş, bu çözülmeyle birlikte ocak yapıları da erozyona uğramaya başlamıştır. Aleviler yeni dünyalara açılıp entegre oldukça geleneklerinden ve inanç kurumlarından uzaklaşmak zorunda kalmışlardır. Göçle birlikte insanlar alışılagelmiş yapılarını, sosyal pozisyonlarını ve buna bağlı olarak da ocak bağlantılarını yitirmeye başlamışlardır.

Eski bağlantıların kopması, insanları yeni dünyalarındaki şehirleşme süreci içinde yeni arayışlara itmiş, yeni yapılanmalar ortaya çıkmaya başlamıştır. Seküler yaşam biçimleri sunan kültür dernekleri ve politik sendikalar, Alevilerin yeni dünyalarında kabullendikleri seçenekler olmuştur. Son elli yılda ortaya çıkan bu gelişmeler, Alevilerin inanç bağlantılarında ve pratiklerinde derin etkiler ve köklü değişimler yaratmıştır. Bu inceleme, Hubyar Ocağı bağlamında bu değişimler üzerine etnografik bir gözlem sunmaktadır.