Arpaseki Köyü Bağlamında Kınık Çepnilerinde Ölüm İnançları ve Ritüelleri: Mitik Arka Plan ve Eski Türk İnançları Açısından Bir Değerlendirme

Özet

Bu çalışma, İzmir’in Kınık ilçesine bağlı Arpaseki köyünde yaşayan Çepni topluluğunun ölüme dair inanışlarını ve ölüm çevresinde şekillenen ritüellerini; bu pratiklerin mitolojik arka planını ve eski Türk inanç sistemleriyle süreklilik arz eden bağlarını, alan araştırmasına dayalı bir yöntemle incelemektedir. Araştırma, söz konusu ritüellerin görünürde İslami ve Alevi-Bektaşi bir çerçevede icra edilmesine rağmen ritüellerin derin yapısında Şamanizm başta olmak üzere İslamiyet öncesi Türk kültür ve inanç kodlarının belirgin şekilde varlığını sürdürdüğü temel tezinden hareket etmektedir. Çalışmanın verileri, köyde yürütülen alan araştırması kapsamında 31 kaynak kişiyle gerçekleştirilen mülakatlar yoluyla elde edilmiştir. Toplanan veriler; ölüm öncesi inanış ve uygulamalar, cenaze hazırlıkları ve defin süreçleri ile ölüm sonrası yas ve anma pratikleri olmak üzere üç temel kategoride tasnif edilerek analiz edilmiştir.

Araştırma bulguları, Arpaseki Çepnilerinde ölümün bir “son” olarak değil, ruhun başka bir varlık katmanına “geçiş” yaptığı yeni bir başlangıç olarak algılandığını ortaya koymaktadır. Ölüm öncesi görülen rüyalar, hayvan davranışları ve fiziksel değişimler gibi haberciler; defin sırasında mezara “evleme” yapılması, defin sonrası mezarın çam dallarıyla örtülmesi ve ölü yıkanan yerde çıra yakılması gibi uygulamalar; kırk günlük yas sürecinde uyulan katı kurallar ve Alevi-Bektaşi geleneğine özgü “Dardan İndirme” ritüeli gibi unsurların tamamı, eski Türklerdeki Gök Tanrı inancı, atalar kültü, tabiat kültleri ve Şamanist kozmolojinin devamlılığı niteliğindedir.

Bu makale, Arpaseki köyü özelinde Çepni kültürünün kadim Türk mitolojik düşünce sistemi ile İslami ve Alevi-Bektaşi inançlarını özgün bir biçimde sentezlediğini öne sürmektedir. Bu sentez, ölüm olgusu etrafında şekillenen pratiklerde somutlaşmakta; Türk kültürünün tarihsel derinliğini, dönüşümünü ve sürekliliğini gözler önüne sermektedir.