Alevilik–Bektaşilik Araştırmaları Dergisi
Alevilik Bektaşilik Araştırmaları Dergisi, Alevi Bektaşi inanç sistemi üzerine farklı bilimsel disiplinlerce yapılan yayınları akademik literatüre kazandırma gayesi ile hareket etmektedir. Bu bağlamda Alevi Bektaşi topluluklar üzerine yapılan bilimsel kıstaslara göre hazırlanmış makale, derleme, çeviri ve kitap tanıtımı vb. yayınlar Alevilik Bektaşilik Araştırmaları Dergisi’nde değerlendirme sürecini takip eden yayın sırası ile yayınlanır.
Açık erişimli bu makale, orijinal çalışmaya uygun şekilde atıfta bulunulması koşuluyla, herhangi bir ortamda veya formatta sınırsız kullanım, dağıtım ve çoğaltmaya izin veren Creative Commons Attribution License (CC BY) altında dağıtılmıştır.
Ritüelin Materyalleşmesi: Alevi İnanç Sistemi Örneği
Ritüeller bireysel ve toplumsal inanma, algı ve tecrübelerin sembolik ve somut göstergeleridir. Bireylerin ve toplumların doğa ile ilişkileri, doğa içindeki yaşam mücadelesi, doğadaki düzen ve kuralları; insanların çeşitli uygulamalar yaratmasına neden olmuştur. Tüm bu uygulamaların inanç sistemi bağlamında sembolik bir şekilde eyleme dökülmüş halleri ritüel adını alır. Dolayısıyla birey, toplum ve doğa ilişkisi düzlemindeki her değişim, geleneksel ritüel evrenindeki değişimi beraberinde getirir. Göç, kentleşme, teknolojinin gelişmesi, küreselleşme bireye ve topluma dair birçok unsurun değişmesine neden olmaktadır. Toplumların sosyal, kültürel, ekonomik ve dinî hayatlarında etkili olan değişimler; geleneksel bağlamda icra edilen ritüellerde de işlevsel ve yapısal değişikliklere yol açmıştır. Dolayısıyla toplumlarda geleneksel ve sembolik yapısı muhafaza edilerek aktarılan ritüeller; sürekli ve hızla değişen modern toplumlarda anlamsal ve biçimsel değişikliğe uğramıştır. Bu değişikliklerin temelinde bireyin günümüz sosyoekonomik koşullarına uyum mecburiyeti yer alır. Ritüeller, mitik ve teolojik arka planları ile mensuplarını birçok yönden şekillendiren bir güce sahiptirler. Geleneksel bağlamlı ritüeller özellikle Alevi inanç sisteminin inançsal ve sosyal yapısını belirlemektedir. Alevi toplumu için ritüeller; kültürel ve sosyal değerleri aktaran, mitik ve teolojik arka plan ile inanç sistemini belirleyen bir güce sahiptir. İnanç mensupları, dâhil oldukları sosyokültürel ve ekonomik ortamın tüm bileşenlerini ritüel merkezli öğrenir ve aktarırlar. 1960’lı yıllara kadar Alevi topluluklar bütün siyasi ve sosyal hadiselere rağmen ritüel merkezli geleneksel inanç sistemlerini ve yaşam tarzlarını sürdürmeyi başarmıştır. Ancak bu tarihten sonraki göç hareketliliği, ritüel merkezli yaşamın hızlı bir şekilde değişmesine ve dönüşmesine neden olmuştur. Göç ile yeni bir yaşam tarzını benimseyen Alevi topluluklar; ritüellerinin öteki tarafından kabul görmemesiyle kültür şoku yaşamıştır. Bu durum onları inançlarını saklamaya ve sosyal yapı içerisinde görünür olmamaya itmiştir. Göç sonrası kentleşmenin etkisiyle yaşanan bu süreç Alevi bireylerin geleneksel inanç sistemlerinin zayıflamasına neden olmuştur. Sivil toplum örgütlerinin gittikçe baskın ve belirleyici olduğu bu dönemde, kentte sivil toplum örgütleri öncülüğünde bir araya gelen Alevilerin yeni hayatlarına dair sosyal ve kültürel talepleri, geleneksel Alevi ritüellerinin değişmesine ve yeniden inşasına neden olmuştur. Bu makalede ritüellerin kent yaşamındaki sosyal ve ekonomik talepler doğrultusunda geleneksel bağlamdan uzaklaşarak değişimi ve yeniden yaratımı Türkiye, Almanya ve Avusturya’da yapılan saha çalışmaları bağlamında tartışılacaktır.
Telif Hakkı (c) 2026 Yazar(lar) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Dreßler, Markus; Ersal, Mehmet; Jeschke, Josef; Karolewski, Janina & Cengiz, Gülizar (Ed.) (2026). Alevi-Bektaşi Kültür Enstitüsü Arşivi Kataloğu
Kureyşan Ocağı’nın Tarihsel ve İnançsal Boyutları: Erzincan Örneği
Alevilik, İslam düşüncesi içerisinde özellikle Hz. Ali ve ehlibeyit sevgisine dayanan, tasavvufi öğretilerle harmanlanmış özgün bir inanç sistemidir. Bu inanç yapısı, tarihsel süreç içinde bireysel ibadet pratikleri ve sosyal örgütlenme biçimleri üzerinden kendini var etmiştir. Anadolu’da Aleviliğin kurumsallaşmasında en önemli yapılardan biri olan ocak sistemi, dinî otoriteyi temsil eden dede ocakları aracılığıyla inançsal ve kültürel devamlılığı sağlamıştır. Bu bağlamda Kureyşan Ocağı, Alevilik içerisindeki en köklü ve etkin ocaklardan biri olarak öne çıkar. Anadolu’nun doğusunda, özellikle Erzincan ve çevresinde derin kökler salan bu ocak hem tarihsel sürekliliği hem de inançsal öğretileriyle dikkat çekmektedir. Kureyşan Ocağı’nın tarihsel gelişimi, Aleviliğin genel tarihsel seyriyle iç içe ilerlemiştir. Ocak, seyyidlik iddiası ve Hz. Ali soyuna dayandırılan silsilesiyle Alevi toplulukların dinî otorite arayışında önemli bir referans noktası olmuştur. Aynı zamanda ocak pirlerinin toplumsal yaşamdaki rehberliği, sadece dinî ritüellerle sınırlı kalmamış; adalet, barış, paylaşım ve dayanışma gibi değerlerin aktarımında da belirleyici olmuştur. Bu yönüyle Kureyşan Ocağı, tarih boyunca inançsal ve sosyokültürel bir merkez işlevi görmüştür. Özellikle Erzincan bölgesi, Aleviliğin tarihsel dokusunda müstesna bir yere sahiptir. Erzincan, tarih boyunca farklı inanç ve etnik yapıların bir arada yaşadığı, Aleviliğin hem niceliksel olarak yoğun hem de niteliksel olarak zengin biçimlerde yaşandığı önemli bir coğrafyadır. Bu bölgedeki Alevi toplulukların inanç sistemlerinin şekillenmesinde, Kureyşan Ocağı’nın öğretileri, dede-talip ilişkileri, cem erkânları ve sözlü kültüre dayalı bilgi aktarımı belirleyici rol oynamıştır. Kureyşan Ocağı da Erzincan’da yaşayan talip toplulukları üzerinde önemli bir etkiye sahip olmuş, cem erkânının yürütülmesi, musahiplik kurumunun devam ettirilmesi ve toplumsal sorunların çözümünde işlevsel bir rol üstlenmiştir. Böylece ocak, dinî bir kurum olmanın yanında kültürel sürekliliğin taşıyıcısı olarak da ortaya çıkmıştır. Bu bağlamda Doğu Anadolu’da faaliyet gösteren köklü ocaklardan biri olan Kureyşan Ocağı, özellikle Erzincan ve çevresindeki Alevi toplulukların inanç yapısında önemli bir konumdadır. Özellikle bu topluluk Erzincan’da 7.260 kişilik kayda değer bir nüfusa sahip olduğu görülmektedir. Elde edilen bulgular, Kureyşan Ocağı’nın inançsal merkez niteliğiyle birlikte toplumsal ve kültürel sürekliliğin aktarımında kurumsal bir işlev üstlendiğini göstermektedir. Bu çalışma, Erzincan özelinde Kureyşan Ocağı’nın tarihsel, inançsal ve toplumsal etkilerini incelemeyi amaçlamaktadır. Bu doğrultuda Aleviliğin bireysel inanç alanıyla sınırlı kalmayan; sosyal ve kültürel hayatı düzenleyen bir yapı olarak işlev gördüğü ortaya konulmaktadır. Çalışma, nitel araştırma yöntemine dayalı olarak literatür taraması yoluyla Kureyşan Ocağı’nın tarihsel kökenleri ve inançsal işlevleri değerlendirilmiş, ayrıca sözlü kültür unsurları, cem erkânları ve dede-talip ilişkileri bağlamında analiz edilmiştir. Böylece, Erzincan’daki Alevi kimliği ve Kureyşan Ocağı’nın rolü tarihsel süreklilik ve inançsal pratikler ekseninde bütüncül olarak incelenmiştir.
Telif Hakkı (c) 1970 Yazar(lar) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Duman, Mustafa; Akın, Bülent; Aykaç, Onur; Erdem Kük, Didem Gülçin ve Akın, Erdem (2024). Tasavvufi Türk Halk Edebiyatı-El Kitabı- (Köken, Kavramlar, Metinler, Temsilciler ve Türler)
1980 Çorum Katliamı’nın Alevi-Sünni İlişkileri Üzerindeki Uzun Gölgesi: Karma Kırsal Yerleşimlerde Tarihsel Travma, Kolektif Bellek ve Temkinli Bütünleşme
Bu çalışma, cami ve cemevlerinin bir arada bulunduğu Eymir, Harmancık, Karaca, Emirbağı ve Fındık adlı beş karma kırsal yerleşime odaklanarak 1980 Çorum Katliamı’nın günümüzdeki Alevi-Sünni ilişkileri üzerindeki kalıcı etkilerini incelemektedir. Çalışmada, 2013-2016 yılları arasında gerçekleştirilen 109 görüşme ile 14 aylık katılımlı gözlemden elde edilen veriler doğrultusunda, tarihsel travmanın gruplar arası temas için gerekli uygun koşullarla gündelik kırsal yaşamda nasıl kesiştiği analiz edilmektedir. Kuramsal çerçeve; şiddet sonrasında mezhepsel sınırların nasıl müzakere edildiğini açıklamak amacıyla Allport’un (1954) gruplar arası temas kuramını, Halbwachs’ın (1992) kolektif bellek yaklaşımını ve Alexander’ın (2004) kültürel travma kuramını bir araya getirmektedir. Araştırmanın yöntemsel güvenilirliği; kodlayıcılar arası uyum süreçlerini içeren NVivo destekli tematik analiz, meslektaş değerlendirmesi ve katılımcıların yeniden travmatize olmasını önlemeye yönelik sıkı etik ilkeler aracılığıyla güçlendirilmiştir. Çalışmanın temel katkısı, “temkinli bütünleşme” kavramsallaştırmasıdır. Bu kavram, sembolik ve duygusal düzeylerde güvensizlik ile tarihsel kırgınlıkların devam ettiği; buna karşılık ekonomik karşılıklı bağımlılığın, akrabalık ilişkilerinin ve ortak ritüellerin gündelik yaşamda toplumsal mesafeyi stratejik biçimde azalttığı ikili bir yapıyı ifade etmektedir. Bulgular, kırsaldaki karma yerleşim yapılarının, kent merkezlerinde gözlemlenen mekânsal ve duygusal ayrışmadan farklı olarak, dirençli bir “zorunlu barış” biçimi geliştirdiğini göstermektedir. Yerel dinî önderler olan imamlar ve dedeler, kapsayıcı uygulamalarıyla toplumsal bütünleşme için gerekli sembolik zemini oluşturan “arabulucu aktörler” olarak işlev görmektedir. Araştırma, sürdürülebilir birlikte yaşamın travmanın silinmesiyle değil, stratejik bir “travmayla yaşama” yaklaşımının geliştirilmesiyle mümkün olduğunu ortaya koymaktadır. Çorum örneği, tabandan gelişen dayanışma pratiklerinin kültürel yakınlık ve yerel dinî arabuluculukla desteklendiğinde, makro düzeydeki siyasal kutuplaşmaya karşı dikkate değer ölçüde kalıcı olabileceğini göstermektedir. Bununla birlikte, bu yapının uzun vadede sürdürülebilirliği, devlet düzeyinde kurumsal tanımaya ve resmî uzlaşma mekanizmalarının oluşturulmasına bağlıdır.
Bin Bir Donda Baş Gösteren: Velayet Nurunun Arketipik Yolculuğu
Bu çalışmada, Alevi inanç sisteminde teşekkül eden velayetnamelerin sembolik kurgusunun temel ekseni olan yol ve yolculuk metaforu, söz konusu metaforun aşkın boyutu olan velayet nurunun yolculuğu üzerinden ele alınmıştır. Çalışmanın amacı, velayet nurunun farklı velilerin donunda zuhuru ekseninde kurulan aşkın yolculuğunu, tasavvufi devir nazariyesinin Alevi inanç sistemine özgü bir tezahürü bağlamında tartışmaktır. Öte yandan bu yolculuk, farklı inanç sistemleri ve mitolojilerde karşımıza çıkan kozmik döngü tasarımıyla yapısal benzerlik taşıyan arketipik bir arka plan çerçevesinde de ele alınacaktır. Bu doğrultuda Mircea Eliade’nin mit ve ebedî dönüş, Joseph Campbell’ın kozmogonik döngü ve Carl Gustav Jung’un arketip ile yeniden doğuş kavramları teorik çerçeve olarak kullanılmıştır. Hacı Bektaş Veli, Otman Baba, Abdal Musa ve Karaca Ahmet’e ait velayetnameler ile Yunus Emre, Sıdkî Baba ve Şîrî’ye ait devriyeler karşılaştırmalı sembolik okuma yöntemiyle incelenmiştir. Çalışma sonucunda, velayet nurunun yolculuğunun incelenen velayetnamelerde farklı sembolik tezahürler aracılığıyla anlatıldığı tespit edilmiştir. Söz konusu yolculuğun farklı mitolojilere ait manzumeler ve incelenen devriyelerle paylaştığı üç ortak yapısal unsur; konuşan öznenin zamansız kimliği, farklı bedenlerde tezahür motifi ve mutlakla başlangıçtaki birlik olarak öne çıkmıştır. Bu bulgular, velayet nurunun aşkın yolculuğunun Alevi-Bektaşi inanç sisteminin kendine özgü tasavvufi anlam dünyasında biçimlenirken aynı zamanda mitolojilerin kozmik döngü tasarımıyla arketipsel bir zeminde buluştuğunu göstermektedir.
Akın, Bülent (2025). Alevilikte Temel Kavram ve Terimler-1 (Teolojik Temeller-Mitik Köken-Tasavvufi Yapı)
Batı Anadolu Çepnilerinde Dar Kurbanı: Köse Süleyman Ocağı Örneği
Oğuz boylarından biri olan Çepniler, Anadolu’nun Türkleşme sürecinde önemli rol oynayan topluluklardan biridir. Oğuzlarla birlikte Anadolu’ya gelen Çepniler, günümüzde yoğun olarak Karadeniz ve Batı Anadolu Bölgeleri’nde yaşamaktadır. Çepniler, diğer Alevi toplulukları gibi ocak merkezli bir yapılanma göstermekte olup bu ocak sistemine bağlı inançsal ve toplumsal örgütlenme yapısına sahiptir. Bu yapılanma inanç önderleri olan dedelik kurumu etrafında şekillenmekte olup inançsal ve toplumsal sürekliliğin kuşaktan kuşağa aktarılmasını sağlamaktadır. Batı Anadolu Bölgesi’nde meskûn olan Çepnilerin büyük bir kısmı Köse Süleyman Ocağı diğer bir kısmı da İmam Musa-yı Kâzım Ocağı’na bağlıdır. Çalışma alanı olarak belirlenen Köse Süleyman Ocağı’nda yola giriş ikrar verme ile gerçekleşmektedir. Musahip Kurbanı Cemi ile bu ikrar tasdik edilmekte ve musahip olan bireyler musahip kardeşleriyle birlikte yola devam etmektedir. Görgü-Sorgu Cemi ile talipler, yıl içerisinde yaptıklarından yola uygun davranıp davranmadıkları konusunda delil huzurunda Dede ve topluluğun önünde hesap vermekte ve topluluktan rızalık almaktadır. Dar Cemi’nde ise vefat eden musahipli bireyin yakınları toplulukla rızalaştırılıp helalleştirilir. Bu çalışmada Köse Süleyman Ocağı’nda Dar Kurbanı Cemi öncesi kurban tığlama hizmetleri ile başlayan ve dardan indirme hizmetine kadar cemin nasıl yürütüldüğü, hizmet sahipleri ve cem içerisinde hizmet sahiplerinin icra ettikleri ritüeller, bu ritüeller sırasında icra edilen gülbank, düvaz, tevhit gibi kutsal olduğuna inanılan metinler bir bütünlük içerisinde ele alınmıştır. Sonuç olarak; Dar Kurbanı Cemi, vefat eden bireyin ardından yapılan anma olmayıp geride kalan toplumun diğer bireylerinin rızalıkla bir araya geldiği, vefat eden kişinin hak ilişkisinin topluluk huzurunda kapatıldığı ve ocak merkezli ritüel hafızanın yeniden kurulduğu bir erkândır. Çalışma kapsamında Balıkesir ili Merkez ilçesi Kabakdere köyü cem ritüellerine katılımcı gözlemci olarak iştirak edilmiştir ve cem sırasında icra edilen ritüeller kamera ve ses kayıt cihazları ile kayıt altına alınmıştır. Ayrıca inanç önderleri, hizmet sahipleri ve taliplerle mülakatlar yapılmıştır. Çalışma sahasından elde edilen veriler, tasnif edilmiş, yorum ve analizlerle değerlendirilmiştir.
Ersal, Mehmet (2015). Veli Baba Sultan Ocağı
Hınıs Alevilerinde Evlilik Ritüelleri ve Yol Erkânı
Bu makale, Erzurum’un Hınıs ilçesine bağlı Halilçavuş yöresi ve bu yöreyle ilişkili Alevi yerleşimlerinden derlenen sözlü kültür verileri üzerinden Hınıs Alevilerinde evlilik uygulamalarını incelemektedir. Çalışmanın temel malzemesi Halilçavuş, Arpaderesi/Şeytan-Seyidhan, Beyyurdu/Begordi, Divanhüseyin ve Toraman çevresinden derlenen kaynak kişi anlatılarına dayanmaktadır. Makalede evlilik, halk biliminin geçiş dönemleri yaklaşımı içinde ele alınmakta, bunun yanında Alevi yol erkânı, rızalık, helallik, manevî hısımlık, ocak aidiyeti, dede/pir duası ve topluluk kabulüyle ilişkisi bakımından değerlendirilmektedir. Bu çerçevede Hınıs Alevilerinde evlilik, yalnızca yeni bir hane kurma süreci olarak değil, aileler arası uzlaşmanın, sözün, rızanın, kadın emeğinin, topluluk tanıklığının ve yol ahlakının birlikte işlediği bir geçiş alanı olarak öne çıkmaktadır. Çalışmada önce evliliğin kabul süreci, inanç sınırları, akrabalık ilişkileri, kirvelik ve musahiplik bağları üzerinde durulmuştur. Ardından görücü usulü evlenme, kız kaçırma, kalın/başlık, akraba evliliği, beşik kertmesi, kuma getirme, levirat, taygeldi, sorarat, oturakalma ve dezmal kaçırma gibi evlenme biçimleri yöre anlatıları çerçevesinde incelenmiştir. Bu başlıklarda rızaya dayalı kaçış ile zorla kaçırma arasındaki ayrım, kuma getirmenin yol ahlakı bakımından problemli görülmesi, musahiplik ve kirveliğin evlilik yasağı doğuran manevî akrabalık bağları arasında yer alması özellikle dikkat çekmektedir. Evlilik öncesi süreçte kız görme, kız isteme, söz kesme, nişan, okuntu/mum, hediyeleşme ve aile rızası gibi uygulamalar, evliliğin topluluk çevresinde aşama aşama kabul edilmesini sağlayan unsurlar olarak değerlendirilmiştir. Makalede düğün hazırlıkları, berbu/yenge, sağdıç/azapçeri ve rovi/tilki gibi yerel tören rolleri de ele alınmıştır. Çeyiz, kına, gelin alma, kuşak bağlama, kapı bahşişi, eşik, saçı, düğün oyunları, takı merasimi, nikâh, dede/pir duası ve evlilik sonrası ziyaretler, gelinin baba evinden ayrılıp yeni haneye katılmasını düzenleyen uygulamalar olarak incelenmiştir. Bu uygulamalar içinde kadın emeği, aile desteği, bereket inanışı, helallik, büyük duası ve topluluk tanıklığı belirgin bir yer tutmaktadır. Müşkil, sitem ve düşkünlük başlığı ise evlilik sürecinde ortaya çıkabilecek anlaşmazlıkların Alevi yol ahlakı içinde nasıl düşünüldüğünü açıklamaktadır. Bulgular, Hınıs Alevilerinde evlilik uygulamalarının göç, şehirleşme, eğitim ve ekonomik değişimle birlikte dönüşmesine rağmen rızalık, helallik, aile onayı, dede/pir duası ve sözlü kültür hafızasıyla bağını koruduğunu ortaya koymaktadır. Bu yönüyle Halilçavuş yöresi evlilik malzemesi, Doğu Anadolu Aleviliği içinde yerel adlandırmaları, ritüel rolleri ve yol erkânına bağlı toplumsal ölçüleri bir arada taşıyan önemli bir halk bilimi verisi sunmaktadır.